Ես իմ դասարանի և Ընկեր Դիաննայի հետ գնացել էինք Մատենադարան։ Այնտեղ շատ գեղեցիկ և հետաքրքիր էր, ես այնտեղից շատ բան սովորեցի,  մեզ այնտեղ ցուց տվեցին աշխարհի ամենա մեծ և փոքր գիրքը։ Առաջին գիրքը որ թարգմանվել է։ Մեզ ցույց տվեցին հին նյութեր և ասեցին, որպիսի հին գրքերը երկար մնան և պահպանվեն, դրա համար բույսերից նյութ են ստեղծում և դնում գրքերի մոտ։ Հետո մենք տեսանք հին իրեր և հին կոշիկ, հին պայուսակ որը կոշիկի հետ վնասված են գտել հետո էլ վերականգնել։ Ինձ այս ճամփորդությունը շատ դուր եկավ և ես անցկացրեցի լավ օր։

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ տեղեկություններ է պարունակում արձանագրություններից յուրաքանչյուրը: Հաշվի՛ր, թե քանի տեղեկություն գտար դրանցում (կրոնական, ռազմական և այլն):

Ես գտել եմ 13 տեղեկություն։

2. Ի՞նչ նմանություններ և տարբերություններ կան Իշպուինի և Ռուսա I արքաների արձանագրությունների միջև (ուշադրություն դարձրու, օրինակ, արձանագրությունների վերջին հատվածին՝ «անեծքի բանաձևին»):

Արձանագրությունները տարբերվում են նրանով, որ Իշպուինին ավելի շատ ներկայացնում է իր երկրի գործերը, իսկ Ռուսա I-ը ավելի շատ խոսում է իր կյանքի մասին։
3. Ինչպե՞ս են իրենց ներկայացնում արքաները: Ի՞նչ կարելի է ասել արքաների և նրանց գահակալման ժամանակաշրջանի մասին՝ հիմնվելով նրանց ինքնաներկայացման վրա (պետական կարգ, կրոն և այլն):

Արքաները իրենց թողած արձանագրություններում ներկայացնում էին իրենց գահակալման ժամանակաշրջանի մասին, բայց նրանց գահակալության պետական կարգը և կրոնը շատ ուժեղ էին։

1.Շրջապատից մեկուսացված մարմինը կփոխի՞ իր արագությունը,թե ոչ:

Մարմինը կպահպանի իր դադարի վիճակը կամ ուղղագիծ հավասարաչափ շարժումը։ 

2.Բերել մարմինների փոխազդեցության օրինակներ

Եթե որկու սայլակներ թիթեղով իրար միացնենք և թիթեղը այրենք, երկու սայլակներն էլ կփոխազդեն։

3.Մարմնի ո՞ր հատկությունն է կոչվում իներտություն

Արագությունը ակնթարթորեն չփոխելու հատկությունը անվանում են իներտություն։

4.Ո՞ր մեծությունն են անվանում մարմնի զանգված 

Չափել մարմնի զանգվածը նշանակում է այն համեմատել չափման տրված միավորի հետ։ 

5.Ինչպե՞ս կարելի է չափել մարմնի զանգվածը

Չափել մարմնի զանգվածը նշանակում է այն համեմատել չափման տրված միավորի հետ։ 

6.Ի՞նչ միավորներով է արտահայտվում զանգվածը

Զանգվածը արտահայտվում է տոննայով, ցենտներով, կիլոգրամով, գրամով և այլն։

7.Ի՞նչն է զանգվածի չափանմուշը, միավորների ՄՀ-ում

Չափել մարմնի զանգվածը նշանակում է այն համեմատել չափման տրված միավորի հետ։ 

1.Բառերը բաղադրիչների բաժանի՛ր, հաշվի՛ր, թե քանի՛արմատից և ածանցից է կազմված, և պարզի՛ր, թե բառաշարքերից յուրաքանչյուրն ի՞նչ ընդհանրության հիման վրա է կազմված:

Օրինակ`
մթնկա- մթն(մութն) – կա-2 արմատ:
Բարեսրտություն- բարե (բարի-ա) սրտ (սիրտ) – ություն- 2 արմատ և 1ածանց:
Դժկամություն-դժ- կամ(ք) ություն- 1 արմատ և 2 ածանց:

Ա. Ծովահեն, լուսնկա, ընձուղտ, նավահանգիստ, գիսաստղ, գիտարշավ, բախտակից, ճերմակաթույր, կամազուրկ:
Բ. Մաքրահնչյուն, ռմբարկու, վրիժառու, կառավարիչ, կուսակցություն, անկանխակալ, աղմկարարություն, բանաստեղծություն, կարգադրիչ:
Գ. Բառարանային, անմտություն, դժբախտություն, հակագիտական, տկարություն, գրչակ, (ապաշնորհ գրող), գրականություն:

2.Պարզի՛ր, թե տրված բառախմբերն ի՞նչ սկզբունքով են կազմված: Խմբերը լրացրո՛ւ նոր բառերով:

Ա. Ծաղիկ, ուղի, լույս, բույր, պատ մատիտ, սեղան:
Բ. Արևածաղիկ,ծաղկաբույր, ուղղաթիռ, ուղղանկյուն հեռուստացույց, ազգանուն, արևափայլ:
Գ. Ծաղկանոց, ծաղկաստան, անծաղիկ, ուղղություն, ուղղել, անուղղելի թակստոց, քննություն, բնավորություն, անհանգիստ:

3. Տրված նախադասությունները լրացրո՛ւ:
Բառերն ըստ կազմության լինում են պարզ և բաղադրյալ:
Բաղադրյալ բառերի բաղադրիչներ լինում են արմատներն ու ածանցները:
Միայն արմատներով, առանց ածանցի, կազմված բաղադրյալ բառերը բարդ են:
Մեկ արմատով և ածանցով կամ ածանցներով կազմված բառերը ածանցավոր են:
Բարդածանցավոր են այն բաղադրյալ բառերը, որոնք ունեն երկու արմատ մեկ ածանց:

4. Յուրաքանչյուր շարքից մի բաղադրիչ ընտրի՛ր և կազմի՛ր բաղադրյալ բառեր: Նշի՛ր, թե ի՞նչ հնչյունափոխություն կատարվեց:
ա) Խնդիր, ձույլ, ջուր, ոսկի, կին, թթու, պետ(ք), տարի:

բ) Մուր, անցք, մեծար, անի, ծին, ածո, շող, ային:

Խնդիր+անի=խնդրանի
Ձույլ+ածո=ձուլածո
Ջուր+անցք=ջրանցք
Ոսկի+շող=ոսկեշող
Կին+մեծար=կնամեծար
Թթու+ծին=թթվածին
Պետ(ք)+ային=պիտանի
Տարի+մուր=տարեմուտ

5. Տրված բարդ բառերի առաջին արմատը փոխելով՝ ստացի՛ր նոր բարդ բառեր:
Ոսկեշար, բազմազբաղ, բազկատարած, գնդացիր, ստրկահոգի, սիրահոժար, մեղմանվագ, սառցալեզու, բանաձև, գաղտագողի:

Հարցաշար, մտազբաղ, համատարած, մտացիր, մեծահոգի, միանվագ, քաղցրալեզու, խաչաձև
6․ Տրված բարդ բառերի երկրորդ արմատը փոխելով՝ ստացի՛ր նոր բարդ բառեր:

Բառապաշար, վիրաբույժ, միամիտ, սևահոգի, մանրազնին, սրբատաշ, մազապուրծ, փայտահատ, մթնկա, դյուրահավան, մրրկածեծ, որմնադիր:

Բառաշարք, վիրահատել, միավոր, սևազգեստ, մանրակրկիտ, սրբապիղծ, մազափունջ, փայտաշեն, մթնշաղ, դյուրագռգիր, մրրկահողմ, որմնանկար։

7․ Տրված բառերի բաղադրիչներով կազմի՛ր բաղադրյալ նոր բառեր:

Հայրապետ, դիմադիր, խաչակնքել, ծանրակշիռ, գլխարկ, զվարթաբան, ձայնասփյուռ, լուսապսակ, աստղագուշակ, մեղմաշունչ, կանխավճար, բարետես, ժպտալից:

Գննդապետ,հայրասպան, հարկադիր,դիմանկար,  խաչքար, կնքամայր, ծանրամարդ, կշռադատել, գլխատել, ձայնարկիչ, հայասփյուռ, լուսավոր, ծաղկեպսակ, աստղագետ, բախտագուշակ, անկանխիկ, վճարունակ, բարեբեր, անտես, ժպտերես, լիցքավորիչ։

8. Բաղադրյալ բառեր կազմի՛ր, որոնց առաջին բաղադրիչները լինեն տրված բառերի վերջին բաղադրիչները: Ի՞նչ է փոխվում:

Օրինակ`
զովաշունչ- շնչասպառ:
Մեղմահունչ, ուղղաձիգ, դեղաբույս, աղեկտուր, տանտեր:

Հնչերանգ, ձգողություն, բուսակեր, կցկտուր, տիրամայր։

9. Բաղադրյալ բառեր կազմի՛ր, որոնց վերջին բաղադրիչները լինեն տրված բառերի առաջին բաղադրիչները: Ուշադրությո՛ւն դարձրու հնչյունափոխությանը:

Օրինակ`
գուժկան – չարագույժ:
Գթառատ, թունաբեր, մտամոլոր, կրթասեր, գնդակոծել:

բարեգութ, հակաթույն, մանկամիտ, անկիրթ, Երկրագունդ:

10. Տրված նախադասությունը լրացրո՛ւ:

Բաղադրյալ բառի մեջ մտնող արմատը կարող է լինել…(օրինակ՝ անգլուխ, զարտուղի) … (օրինակ՝ գլխարկ, ուղեկից):

Լրացուցիչ աշխատանք

1. Շարքի բոլոր բառերը, բացի մեկից, նույն ձևով են կազմված: Գտի՛ր շարքում օրինաչափությանը չենթարկվող բառը:

ա) Արևմուտք, նեղսիրտ, գունաթափ, ձկնկիթ, ձեռնպահ:

բ) Ծալապակաս, չարագործ, գործակից, տառակեր, գետաբերան:

2. Ժխտական ապ, դժ, տ, ածանցներով կազմի՛ր տրված բառերի հոմանիշները:
Անգույն-դժգույն, անբախտ-դժբախտ, անգետ-տգետ, անշնորհք-ապաշնորհք, անարդյունք-ապարդյունք, անօրեն-ապորինի, անձև-տձև:

3. Առանձնացրո՛ւ այն բառերը, որոնք ժխտական նախածանց ունեն:

Անարվեստ, անդեմ, անդուռ, անիվ, անսիրտ, անահ, անուշ, անմահ, անուն, դժոխք, դժգոհ, դժբախտ, դժնի, դժկամ, ապագա, ապարդյուն, ապերախտ, ապուր, ապաշնորհ, ապուշ, ապտակ, տարի, տկար, տհաճ, տպել, տգեղ, տխուր, չամիչ, չտես, չկամ, չարիք:

4. Ժխտական նախածանցների իմաստները վերջածանցներով արտահայտելով՝ կազմի՛ր տրված բառերի և բառապակցության հոմանիշները:

Դժգույն, անպոչ, անկուռ (անթև), անքուն, անգլուխ թողնել:

Գունատ, պոչատ, կռնատ, քնատ, գլխատել։

5. Գործողության անունը դարձրո՛ւ այդ գործողության հետ կապված առարկայի անուն: Գրի՛ր գործածված ածանցները:

Քերել, գրել, կապել, քամել, թակել, ըմպել, բացել, գործել, խաղալ, ուտել, խմել, հագնել, ձգել, փակել, խթանել, փաթաթել, ճոճել, գանձել, զսպել, ջնջել, ծածկել, կապել, օրորել:

Քերիչ, գրիչ, կապիչ, քամիչ, թափիչ, ըմպելիք, բացիչ, գործիչ, խաղալիք, ուտելիք, խմիչք, հագուստ, ձգան, փական, խթանիչ, փաթթիչ, ճոճիչ, գանձիչ, զսպիչ, ջնջիչ, ծածկոց, կապիչ, օրորոց։

6․ Շարքի բոլոր բառերը բացի մեկից, նույն ձևով են կազմված: Գտի՛ր օրինաչափությանը չենթարկվող բառը:

ա) Տնային, մարդկային, տղային, կապկային, լեռնային:
բ) Ձգան, փական, իշխան, ձկան, վիպասան:
գ) Պապոնք, մերոնք, ձերոնք, զարթոնք, հոնք:
դ) Համառորեն,տնօրեն, վեհորեն անսրտորեն, մարդկայնորեն:

7. Տրված արմատներով բաղադրյալ (բարդ և ածանցավոր) բառեր կազմի՛ր` դրանք դնելով նոր բառերի սկզբում, մեջտեղում և վերջում:

Ձեռք — ձեռնտու, առատաձեռն,

Հյուր-հյուրանոց,

Հույս-անհույս,

Վերջ-անվերջ, վերջավորություն,

Գետ (գիտ) -գետափ, հնագետ, հանրագիտարան

8. Բառակապակցությունների իմաստներն արտահայտի՛ր մեկական բառերով:

Ինքն իրենից գոհ-ինքնագոհ

Իրեն հավանող-ինքնահավան

Իր կյանքի պատմությունը-ինքնակենսագրություն

Ինքն իրեն կրթել-ինքնակրթել

Իրեն ժխտել-

Իրեն սիրելը-եսասեր

Իրեն կառավարելը-ինքնակառավարել

Բառակազմական միավորները արմատներն ու ածանցներն են: Բառեր կազմվում են հնչյունափոխված և անհնչյունափոխ արմատներից:

Բառակապակցություններից առաջացած բարդ բառերը (օրինակ՝ տանտեր, հորեղբայր, այրուձի) բառային մի շեշտ և մեկ իմաստ ունեն, նրանց բաղադրիչների մեջ այլ բառ չի կարող մտնել: Նրանք հենց դրանով են տարբերվում հիմք դարձած բառակապակցություններից, որոնց մեջ մտնող բառերն առանձին բառային շեշտեր ունեն, պահպանում են իրենց բառային իմաստները:

Խոսքում բաղադրյալ բառերը կարող են փոխարինվել հոմանիշ բառակապակցություններով և հակառակը: Դա հարստացնում ու ոճավորում է խոսքը:

Բառի դերը

Բառերի ուղիղ և փոխաբերական տարբեր իմաստների, նրանց ձևաիմաստային խմբերի (հոմանիշներ, հականիշներ, նույնանուններ) գործածությունը գեղեցկացնում ու հարստացնում է խոսքը: Քանի որ խոսքի ոճավորումը կատարվում է բառերով, խոսքում շատ կարևոր է բառընտրությունը (բառի ընտրությունը):

 Բարդ բառեր

Բառակապակցություններից առաջացած բարդ բառերը (օրինակ` տանտեր, հորեղբայր, այրուձի) բառային մի շեշտ և մեկ իմաստ ունեն: Նրանք տարբերվում են հիմք դարձած բառակապակցություններից, որոնց մեջ մտնող բառերն առանձին շեշտ ունեն, պահպանում են իրենց բառային իմաստները:

Ես սովորում եմ  «Մխիթար Սեբաստացի» Կրթահամալիրում։ Մեր ընդանուր պարապունքը սկսում են 9։00 իսկ վերջանում 9։15։ Հետո իմ ընկերներին եմ տեսնում և գնում դասի։ Դասերից հետո գնում եմ տուն և անում իմ դասերը, հետո էլ պատրաստում  եմ պայուսակս և քնում։ Իսկ շաբաթ, կիրակի անում եմ դասերս և ազատ ժամանակ իմ ընտանիքի հետ գնում եմ տարբեր տեղեր։ Մենք սեբաստացիներս շատ ենք ճամփորդում, այցելում ենք Հայաստանի գեղեցիկ վայրերը, այցելում ենք թագարաններ։ Սեբաստացիններս ունենք մեր գինիները, ունենք մեր կայքը «MSKH.am»:

Դասագրքի հղումը

Նոր դասագրքի հղումը

Նոյեմբերի 18-24

Ընկերներ ջան, այս շաբաթ պատմելու եք հետևյալ թեման, խնդրում եմ բոլորը պատրաստ գան դասի, այս թեման դասարանում քննարկել ենք․

• Ծածկասերմ ( ծաղկավոր ) բույսերի կառուցվածքը
• տերևի և արմատի կառուցվածք
• Ծաղկի կառուցվածք
• Նոր դասագիրք- էջ՝  57-62

Լրացուցիչ առաջադրանք- պատասխանել հարցերին․

1. Որո՞նք են ծաղկավոր բույսերի գեներատիվ օրգանները

Անդրոէցիում, Գինոէցիում, Փոշեհատիկներ, Ձվարան:

1. Ծաղկավոր բույսերի գեներատիվ օրգանները ծաղիկներն են, որոնք ծառայում են որպես վերարտադրողական օրգաններ։ Ծաղիկները բաղկացած են մի քանի հիմնական մասերից՝Ծաղիկներ, Սերմեր, Տերևներ, Աճման ձևեր, Ավելի զարգացած անոթային համակարգ:
2. Տերևների ին՞չ ձևեր են ձեզ հայտնի։

Սրտաձև

Նիզակաձև

Կլորավուն

Եռանկյունաձև

1. Արմատային համակարգի ինչ տեսականեր գիտես։

Կենտրոնական արմատային համակարգ:

Թելավոր արմատային համակարգ:

Ավելորդ արմատային համակարգ:

1. Որո՞նք են միաշաքիլավոր և երկշաքիլավոր բույսերը։ Յուրաքանչյուրից բերել մի քանի օրինակ։

Ծաղկավոր բույսերի դասակարգման համար էական կարևորություն ունի ծածկասերմերի սերմը: Բոլոր ծաղկավոր բոյսերը բաժանվում են երկու խմբի՝ համաձայն շաքիլների քանակին սաղմում:

Ներկայացնելու եմ նոր թեմա․

• Ծաղկավոր  բույսերի բազմացում․
• Նոր դասագիրք- էջ 63

Եթե մի եռանկյան կողմն ու նրան առընթեր երկու անկյունները համապատասխանաբար հավասար են մյուս եռանկյան կողմին և նրան առընթեր երկու անկյուններին, ապա այդ եռանկյունները հավասար են:

MN=PR

∡N=∡R

∡M=∡P

Առաջադրանքներ․

1)Ապացուցեք, որ եռանկյուն ABC = CDE, եթե <ABC = <CED, BC = CE։

<OCE=<BCA-հակադիրանկյուննեից են․ եթե մի եռանկյան հիմքից և նրան առընթեր 2 անկյունները հավասար են մյուս եռանկյան հիմքին, և նրան արընթեր անկյուններին, ուրեմն այդ եռանկյունը, իրար հավասար են։ Ապացույցը կատարված է։

2)ABC եռանկյունում AB = 10սմ, <A = 40^o, <B = 84^o, իսկ MNK եռանկյունում MN = 10սմ,<M = 40^o, <K = 84^o։ Տեղի ունե՞ն եռանկյունների հավասարության երկրորդ հայտանիշի պայմանները ABC և MNK եռանկյունների համար։

Ոչ քանի որ հիմքին առընթեր անկյունները իրար հավասար չեն։

3)Նկարում տրված է <DBC = <DAC, BO = AO: Ապացուցեք, որ <C = <D և AC = BD։

Եռանկյուն ABD+եռանկյուն BCA BA-ընդանուր հիմք է․ եռանկյուն DBC=եռանկյուն DAC հետևաբար եռանկյուն C=եռանկյուն D

AC=BD

Լրացուցիչ աշխատանք (տանը).

1)Նկարում <BAC = <ACD, <BCA = <CAD: Հավասա՞ր են ABC և ADC եռանկյունները։ Պատասխանը հիմնավորեք։

AC-ընդանուր հիմք է․

հետևաբար եռանկյուն ABC=եռանկյուն ACD

քանի որ < BCA=<CAD

<BAC=<DCA

հիմքին առըթեր անկյունները իրար հավասար էն։

2)Նկարում AD = A₁D₁, <A = <A₁, <BDC = <B₁D₁C₁։ Ապացուցեք, որ եռանկյուն ABD = A₁B₁D₁ :

AD=A,D,

<A=<A₁.

<BDA=180°-<BDC հետևաբար < B₁, D₁, A₁=180°- <B₁, D₁, E₁

հետևաբար եռանկյուն, A₁, B₁, D₁= եռանկյուն ABD

Ապացուցը կատարված է։

Երկու բազմանդամների արտադրյալը մի բազմանդամ է, որի անդամներն են մի բազմանդամի յուրաքանչյուր անդամի և մյուս բազմանդամի յուրաքանչյուր անդամի արտադրյալները:

Օրինակ՝ բազմապատկենք 3a+b և c+2d բազմանդամները`

(3a+b)⋅(c+2d)=3a⋅c+3a⋅2d+b⋅c+b⋅2d=3ac+6ad+bc+2bd:

Այս գործընթացն անվանում են բազմանդամի վերլուծում արտադրիչների:

Օրինակ

ա) Ցանկացած բազմանդամ կարելի է վերլուծել արտադրիչների, որոնցից մեկը զրոյից տարբեր թիվ է՝ x+2y²=2(x/2+y²)

բ) Մենք արդեն ծանոթ ենք ընդհանուր արտադրիչը փակագծերից դուրս բերման գործընթացին: Սա ևս բազմանդամն արտադրիչների վերլուծելու օրինակ է՝ 3x³y−x²y²=x²y(3x−y):

Առաջադրանքներ․

Կատարե՛ք բազմապատկում.

1)  (x+2)(x-3)=x²-x-6

2) (5x+1)(2x+4)=10x²+20x+2x+4=10x²+22x+4

3) (3b+2)(4-b)=12b-3b²+8-2b=10b-3b²+8

4) (2y-5)(4y-3)=8y²-6y-20y+15=8y²-26y-20y

5) (3a+4)(2a-3)=6a²+8a-9a-12=6a²-a-12

6) (7z-3)(5z-2)=35z²-14z-15z+6=35²-29z+6

7) (2-4x)(1-3x)=2-6x-4x+12x²=2-10x+12x²

8)(3-2x)(5x+1)=15x+3-10x²-2x=13x+3-10x²

9)(4b-5c)(3b+4c)=12b²+16bc-15cb-20c²=12b²+cb-20c²