1)Բացե՛ք փակագծերն ու բերե՛ք կատարյալ տեսքի.

ա) (x + 3)(x + 6) =x²+6x+3x+18=x²+9x+18

բ) (3a + 4)(2a − 7) =6a²-21a+8a-28=6a² — 13a-28

գ) (9x² − 4x)(9x + 4)=81x³+36x²-36x²-16x=81x³-16x

դ) (2y² − b²)(3y² + 4b²) =6y⁴+8b²y²-3by²=4b⁴-6y⁴+5by² -4b

ե) (a − b)(a + b) =a²+ab-ab-b²=a²-b²

զ) (7a − 3)(7b + 3) =49ab+21a-21b-9

2)Բացե՛ք փակագծերն ու միավորե՛ք նման միանդամները.

ա) (ax + 5)(bx − 1) =abx²-ax+5bx-9

բ) (7b² + 3a³)(3a³ − 7b²) =21a³b²-49b⁴+9a⁶-21a³b²=9a⁶-49b⁴

գ) (y − 2)(y + 1) =y²+y-2y-2=y²-y-2

դ) (−x + 5)(x − 1) =5x-5-x²+x=6x-5-x²

3)Բերե՛ք կատարյալ տեսքի.

ա) 5(2 − 3c) + 7(3c + 1) =10-15c+21c+7=17+6c

բ) 6x(x − 2) − 3(2x² − 4) =6x²-12x-6x²+12=12+12

գ) (a + b)( a² − ab + b²) =a³-a²b+ab²+a²b-ab²+b³=a³+b³

դ) (x + 1)(y + 1) + (x − 1)(y − 1) =xy+x+y+1+xy-x-y+1=2xy+2

Տեսական մասը կրկնեք այստեղ․

Առաջադրանքներ․

1)ABC հավասարակողմ եռանկյունում AB=15սմ։ Գտեք այդ եռանկյան պարագիծը։

Ab=BC=AC=15սմ

P-?

P=3×15=45(սմ)

2)Հավասարասրուն եռանկյան սրունքը 10 սմ է, իսկ հիմքը՝17 սմ։Գտեք այդ եռանկյան պարագիծը։

AB=BC=10սմ

AC-17սմ

P-?

P10+10+17=34սմ

3)Տրված է CD=BD, <1=<2: Ապացուցեք, որ ABC եռանկյունը հավասարասրուն է։

CD=CB

C1=C2

AB=AC?

Եռ ADB=եռ ADC քանի որ AD-ն ընդանուր կողմ է CD = DB իսկ, կողմերով կազմված անկյունները իրար հավասար են, հետևաբար AC=Ab

Պատ․՝ ապացույցը կատարված է։

4)Տրված է AB=BC, <1=130^o :Գտեք <2-ը։

AB=BC=><BAC=<BCA

<BAC=<2

<2+<1=180°

<2=180°-130°=60°

Պատ․՝60°

Լրացուցիչ աշխատանք (տանը)․

1)Հավասարակողմ եռանկյան պարագիծը 60 դմ է։ Գտեք եռանկյան կողմը։

AB=BC=AC

P=60SM

AB?

AB=60:3=20սմ

2)Հավասարասրուն եռանկյան հիմքը 4 սմ-ով մեծ է սրունքից, իսկ պարագիծը 37 սմ է։ Գտեք եռանկյան կողմերը։

P=37սմ

AB=AC

AC=4սմ+AB

AB-?

AC-?

1. 37-4=33(սմ)
2. 33:3=11(սմ)
3. 11+4=15(սմ)

Պատ․՝11սմ, 15սմ

3)Տրված է AB=BC, CD=DE: Ապացուցեք,որ <BAC=<CED:

Քանի որ․ AB=BC իսկ CD=DE հետևաբար <BAC=<CED.

Պատասխանել հարցերին

1)Քանի՞ բնական քիմիական տարր է հայտնի:

92

2)Քանի՞ տարր է ստացվել արհեստական եղանակով:

26

3)Ինչո՞ւ են որոշ տարրերի նշանները գրվում մեկ տառով, իսկ մյուսներինը՝ երկուսով:

Այն ոչ կրկնության համար է։

4)Լրացրո՛ւ տարրերի հայերեն անվանումները և մասնիկի անվանումը:(

ա) Երկտարր նյութը` երկաթի սուլֆիդը, գրառվում է Fe և S նշաններով, քանի որ այն կազմված է երկաթ և ծծումբի տարրերի միացումներից

բ) Քիմիական միացությունը` մեթանը, գրառվում է C և H նշաններով, քանի որ այն կազմված է ջրածին և ածխածին տարրերի …

գ) Նյութի՝ պղնձի բրոմիդի որակական բաղադրությունը գրառվում է Cu և Br նշաններով, քանի որ այն կազմված է պղինձ և բրոմ տարրերի…:

5)Ներկայացրո՛ւ տեսանյութով առնվազն 3 տարրի անվանումների ստեղծման պատմությունը:

Պղինձ քիմիական տարր է, նշանակումը՝ Cu  տարրերի պարբերական համակարգի 4-րդ պարբերության 1-ին խմբի տարր։

Պղինձը մարդկությանը հայտնի ամենահին մետաղներից է (երկրի վրա հանդիպում է բնածին պղինձ)։ Դեռ քարի դարում մարդը կարող էր բնածին պղինձին իր ուզած ձևը տալ քարե գործիքների օգնությամբ։ Կացինների, դահուկների և կենցաղային այլ իրերի պատրաստումը պղնձից սկիզբ դրեց կարճատև պղնձի դարին։ Ըստ հնագիտական աղբյուրների Հայաստանի տարածքում պղնձե իրեր էին պատրաստում դեռևս էնեոլիթյան շրջանում․ վաղ երկրագործական բնակատեղերում (մ․ թ․ ա․ 6-5-րդ հազարամյակներ) հայտնաբերվել են պղնձե ասեղներ, շեղբեր, կարթեր, նետագլխիկներ :

Հնում լեռնային ապարները վերամշակում էին խարույկի մեջ շիկացնելով։ Ավելի ուշ սկսեցին խարույկի մեջ խողովակների և Փուքսերի օգնությամբ օդ ներփչել։ մեծ քանակությամբ ածխի առկայությամբ ապարում պարունակվող պղնձի օքսիդները և կարբոնատները վերականգնվում էին՝ անջատելով մետաղական պղինձ։

Նիկել (լատին․՝ Niccolum), քիմիական տարր է, որի նշանն է Ni, տարրերի պարբերական համակարգի 4-րդ պարբերության 8-րդ խմբի տարր, կարգահամարը՝ 28:

Նիկելը հայտնաբերել (1751), անջատելն անվանել է շվեդ քիմիկոս Ս․ Քրոնստեդտը (1722-1765)։

Նիկելը սպիտակ արծաթափայլ, կռելի մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ 1453 °C, եռմանը՝ 2730 °C, խտությունը՝ 8900 կգ/մ³։ Ֆեռոմագնիսական է։ Միջին ակտիվության քիմիական տարր է։ Քիմիական հատկություններով նման է երկաթին և կոբալտին, մասամբ՝ նաև պղնձին ու ազնիվ մետաղներին։

Սովորական պայմաններում քիմիապես կայուն է։ Միացություններում ունի +1-ից +4 օքսիդացման աստիճան (գերազանցապես +2)։ Լարվածության շարքում գտնվում է երկաթից աջ (ջրածնից՝ ձախ)։ Դանդաղ լուծվում է նոսր թթուներում՝ առաջացնելով Ni(II)-ի աղեր։ Չի լուծվում ջրում և ալկալիներում։

Սնդիկ (Hg, լատին․՝ Hydrargyrum), քիմիական տարր է որի նշանն է Hg, տարրերի պարբերական համակարգի 6-րդ պարբերության, 2-րդ խմբի քիմիական տարր:

Բնածին սնդիկը հայտնի է շատ վաղ ժամանակներից (մ․ թ․ ա․ 2-րդ հազարամյակ, Հնդկաստան, Միջագետք, Չինաստան, Եգիպտոս)։ Մ․ թ․ ա․ 15-րդ դարում սնդիկից ստանում էին կինովարը (բնածին HgS) տաքացնելով։ Մեզ է հասել սնդիկ պարունակող անոթ, որը վերագրվում է մ․ թ․ ա․ 16-15-րդ դարերին։

Միանդամի և բազմանդամի արտադրյալը մի բազմանդամ է, որի անդամներն են այդ միանդամի և բազմանդամի բոլոր անդամների արտադրյալները:

Օրինակ՝ բազմապատկենք a միանդամը և a+b բազմանդամը: Ստանում ենք՝ a⋅(a+b)=a²+ab:

Հիշենք, որ միանդամը բազմանդամով բազմապատկելիս ստանում ենք բազմանդամ:

Եթե վերևի օրինակի հավասարությունը գրենք հակառակ կարգով, ապա նկատում ենք, որ a²+ab բազմանդամը ներկայացվում է a միանդամի և a+b բազմանդամի արտադրյալի տեսքով՝ a²+ab=a(a+b):

Այս գործընթացը անվանում են ընդհանուր արտադրիչը փակագծերից դուրս բերում: Մեր օրինակում փակագծերից դուրս է բերվել a ընդհանուր արտադրիչը:

Ահա ընդհանուր արտադրիչը փակագծերից դուրս բերման ևս մեկ օրինակ՝

3x³y−x²y²=x²y(3x−y)

Առաջադրանքներ․

1)Գտեք միանդամի և բազմանդամի արտադրյալին հավասար բազմանդամը․

3(a+b)=3a+3b

x և (a-b)=xa-xb

(x+1) և 5=5x+5

(a-b) և x=ax-bx

2)Գտեք միանդամի և բազմանդամի արտադրյալին հավասար բազմանդամը․

(-2)(x+y)=-2x-2y

(7+3y-x²y)(-2xy)=-14xy-6xy² +2x³y+2xy²

(-abc)(ab+ac+bc)=a²b²c-a²b²c-ab²c²

-ac(a+2c)=-a²c-2ac²

3)Ձևափոխեք արտահայտությունը կատարյալ տեսքի բազմանդամի․

2(a+b)+4(a+b)=2a+2b4a+4b=6a+6b

4(x-y)+7(x-y)=4x-4y+7x-7y=11x-11y

4-2(x+1)=4-2x-2=2-2x

2ab(a+2b)-3ab² (a-4)=2a²b

4ab²-3a²b²-12ab²=2a²b+16ab²-3a²b²

Լրացուցիչ աշխատանք (տանը)․

1)Գտեք միանդամի և բազմանդամի արտադրյալին հավասար բազմանդամը․

(a+3)7=7a+21

(x-y)10=10x-10y

a(x-y)=ax-ay

a(a+b)=a²+ab

(a+b-c)2=2a+2b-2c

(a-b)(-6)=6a+6b

x(x-y+c)=x²-xy+xc

(a-b)5a=5a²-5ab

2)Գտեք միանդամի և բազմանդամի արտադրյալին հավասար բազմանդամը․

3ab(a²-2a+1)=3a³b-6a²b+3ab

2a(x+y)=2ax+2ay

(x² +2xy+y²)(-12xy³)=-12x³y³-24x²y⁴ -12xy⁵

21a²b⁵ (a³ -4ab² -b²)=21a⁵b5-84a³b⁷-21a²b⁷

3)Ձևափոխեք արտահայտությունը կատարյալ տեսքի բազմանդամի․

2a-3(b-a)=2a-3b+3a=5a-3b

2(a-b)-3(a+b)=2a-2b-3a-3b=-a-5b

a(x-y)-b(x+y)=ax-ay-xb-by

3a²-a(3a-4b)-2(b-4a)=4ab-2b+8a

Կատարիր այս փորձերը,պատասխանիր յուրաքանչյուր հարցին, պատրաստիր տեսանյութ,որտեղ լինի փորձերի ընթացքի նկարագրությունը,մեկնաբանությունը, եզրակացությունը և ի՞նչ երևույթներ են տեղի ունենում ։

Փորձ 1– Բարակ ստվարաթղթից կտրիր   2սմ-ից 3սմ  լայնությամբ  շերտ,  և   ծայրերը սոսնձելով պատրաստիր 10-15սմ տրամագծով օղակ: Օղակը հարմարեցրու լայն բերանով  շշի, բաց բերանին: Նրա վրա դիր մետաղադրամ: Քանոնը մտցրու օղակի մեջ և հորիզոնական, կտրուկ շարժումով օղակը  դուրս  նետիր կոպեկի տակից: Բացատրիր դիտվող երևույթը:

1․նկարագրիր ի՞նչ է կատարվում մետաղադրամը հետ

Մետաղադրամը կողմնակիազդեցուցյամբ ընկավ բաժակի մեջ։

2․ո՞ր մարմնի նկատմամբ է մետաղադրամը շարժվում

Մետաղադրամը շարժվեց բաժակի նկատմամբ։

3․ո՞ր մարմինների նկատմամբ մետաղադրամը չի շարժվում

Մետաղադրամը անշարժ էր թղթի նկատմամբ։

4․ինչպե՞ս են կոչվում այն մարմինները,որոնց նկատմամբ դիտարկվում են մարմնի(մետաղադրամի) դիրքի փոփոխությունը։

Մարմնի դիրքի փոփոխությունը այլ մարմնի նկատմամբ։

5․եթե նման երևույթների հանդիպել եք կյանքում և կենցաղում,բերեք մի քանի

օրինակներ

Ավտոմեքենայի դիրքի փոփոխությունը  ծառի նկատմամբ։

6․ Ի՞չ երևույթ տեղի ունեցավ

       Փորձ – 2 Հարթ սեղանի եզրին դիր թղթի շերտ, վրան դիր կիսով չափ  ջրով լցված ապակե(կամ այլ նյութից)բաժակը: Ձեռքով բռնելով թղթի ազատ ծայրը, քանոնով ուժեղ և կտրուկ հարվածիր այնպես,որ բաժակը մնա սեղանին և  ջուրը չթափվի։

1․նկարագրիր ի՞նչ է կատարվեց բաժակի հետ

Բաժակը մնաց անշարժ չնայած նրան, որ մենք տակի թուղթը հանեցինք

2․ո՞ր մարմինների նկատմամբ է չորսուն շարժվում

Բաժակի, սաղանի։

3․ո՞ր մարմինների նկատմամբ բաժակը չի շարժվում

Սեղանի, թղթի։

4․ինչպե՞ս են կոչվում այն մարմինները,որոնց նկատմամբ դիտարկվում է մարմնի բաժակի) դիրքը։

Համակարգեր։

5․եթե նման երևույթների հանդիպել եք կյանքում և կենցաղում,բերեք մի քանի

Կարելի է սփրոցը սեղանից քաշել առանձ ուտեստները շարժելու։

6․ ի՞նչ երևույթ տեղի ունեցավ օրինակներ

Իներցիա

Կարդա, ընտրիր առակներից մեկը, փոխադրիր, կատարիր առաջադրանքները ապա պատրաստիր ձայնանյութ:

Վարդան Այգեկցի

Կտակ վասն գանձի

Իմաստասէր ոմն աղքատ ունէր ծոյլ որդիս եւ ի ժամ մահուն կոչեաց զորդիսն եւ ասէ.

— Ո՛վ որդեակք, բազում գանձ կայ պահեալ ի հարցն իմոց յայգին մեր, իսկ զտեղին ոչ ցուցանեմ ձեզ, այլ որ աշխատի ևւ խորագոյն փորէ, նա գտանէ զգանձն:

Եւ յետ մահուն հօրն, սկսան որդիքն ջանալ մեծաւ աշխատութեամբ եւ խորագոյն վարէին, եւ ամէն մէկ իւրն ջանայր, զի ինքն գտցէ զգանձն:

Եւ սկսաւ այգին աճիլ եւ զօրանալ եւ ետ բազում պտուղ եւ ելից զնոսա գանձիւ:

Բառարան  

ոմն — մի մարդ, մեկը (ոմն աղքատ – մի աղքատ մարդ)

որդիս — որդիներ

ի ժամ մահուն — մահվան ժամին

կոչեաց — կանչեց

զորդիսն — որդիներին

որդեակք — որդյակներ

պահեալ — պահված

ի հարցն իմոց — իմ հայրերից, իմ հայրերի կողմից

յայգին — այգում

զտեղին — տեղը

ոչ ցուցանեմ — ցույց չեմ տալիս

որ — ով, ով որ

խորագոյն — ավելի խոր

փորէ — այստեղ` փորի

գտանէ — այստեղ` կգտնի

յետ մահուան հօրն — հոր մահվանից հետո

մեծաւ աշխատութեամբ — մեծ չարչարանքով

վարէին — վարում էին

իւր ջանայր — ինքն էր ջանում (ձգտում էր)

զի — որ, որպեսզի

գտցէ — գտնի, կգտնի, պիտի գտնի, գտնելու է

ետ — տվեց

ելից — լցրեց

զնոսա — նրանց

գանձիւ — գանձով

Հարցեր և առաջադրանքներ

Ճիշտ կարդա այս բառերն ու բառակապակցությունները.

Կոչեաց, որդեակք, պահեալ, աշխատութեամբ, յայգին, յետ, զտեղին, զգանձն, զնոսա, մահուան, խորագոյն, իւրն:

Հետևյալ բառերն ու բառակապակցություններն աշխարհաբար դարձրու.

ասէ-ասաց, որդիքն-որդիները, սկսան-սկսեցին, յայգին մեր-մեր այգին, զգանձն-գանձ, սկսաւ-սկսվեց, բազում պտուղ-շատ պտուղներ, ետ բազում պտուղ- տվեց շատ պտուղներ:

Աշխարահաբար դարձրու առակը:

Իմաստուն մի աղքատ մարդ ուներ ծույլ որդիներ և մահվան ժամին կանչում է որդիներին և ասում․

— Ով որդյակներ, բազում գանձ կա պահված իմ հայրերից այգում մեր, իսկ տեղը ցույց չեմ տալիս ձեզ, ով աշխատի և ավելի խոր փորի, նա կգտնի գանձ։

Հոր մահից հետո որդիները մեծ աշխատասիրությամբ  աշխատում են և փորձում մյուսից ավելին փորել, որպեսզի գտնեն գանձը։

Եվ սկսեց այգին լավ աճել, առատ բերք տալ և շնորհիվ դրա, որդիները հարստացան։

Ինչի՞ց է երևում հոր իմաստասեր լինելը:

Մեկ նախադասությամբ գրիր` ի՞նչ է ցույց տալիս առակը:

Ամեն ինչ չի վոսկիով ու փողով, աշխարհի ամենա թանկ բաներից մեկը դա բնությունն է։

Ընկերներ ջան, այս շաբաթ ներկայացնելու եք նշված թեման, որը դասարանում սովորել ենք, խնդրում եմ պատրաստ գալ․

• Բարձրակարգ սպորավոր բույսեր՝  կանաչ մամուռներ
• դրանց կառուցվածքը, բազմացումը ։
  Լրացուցիչ աշխատանք- պատասխանել հարցերին

1. Ո՞ր վայրերում կարող ենք հանդիպել կանաչ մամուռներին

Կանաչ մամուռները հանդիպում են անտառներում, ճահիճներում, մարգագետիններում, տունդրաներում և քարերի ու ժայռերի վրա՝ հիմնականում խոնավ ու ստվերոտ վայրերում։

1. Ինչպե՞ս են բազմանում կանաչ մամուռները

Կանաչ մամուռները բազմանում են սպորներով, անցնելով սերունդների հերթափոխություն, որտեղ սեռական և անսեռ փուլերը փոխարինում են միմյանց։ Սպորները տարածվում են ջրի կամ քամու միջոցով։

Դասարանում սովորելու ենք հետևյալ թեման․

• Սպորավոր բույսերի ընդհանուր բնութագիր․
• Գետնամուշկեր
• ձիաձետներ
• պտերներ
• Նոր դասագրքով- էջ 50